Ola Svein Stugu

f. 1947, professor ved NTNU, Institutt for historie og klassiske fag. Han har skrevet i Trøndelags historie om perioden 1920-2005. Tlf. 73598205. E-post: ola.stugu@hf.ntnu.no

Forfatter av

Utvikling av sanitærforhold i hjemmet

Eit område der utviklinga i landsdelen på mange måtar gjekk parallelt med verda utanfor, men der ein likevel kan sjå klare regionale særdrag, er bustadbygginga.

Frå folkebad til bad

Velstandsveksten viste seg ikkje berre på storleiken på husa, men også i korleis ei rekke funksjonar vart privatiserte og ført inn i bustadene. I byar som såg seg råd til slikt, hadde dei kommunale folkebada enno dei par første etterkrigstiåra ei viktig sosial rolle.

Ny kommuneinndeling

Da Kommuneinndelingskomiteen – betre kjend som Scheikomiteen – vart oppnemnt i 1946, var det startskotet for den største omlegginga i norsk lokalforvaltning sidan formannskapslovene vart vedtekne i 1837. I Trøndelagsfylka endte prosessen med at 105 primærkommunar vart redusert til 49.

Det politiske trøndelagskartet

Politisk sett har Trøndelag meir felles med Austlandet enn med Vestlandet og Sørlandet, har norske valforskarar funne ut. Skilnadene har særleg kome til syne i oppslutninga om arbeidarpartia i høve til mellompartia. Vestlendingar og sørlendingar var i større grad enn austlendingar og trønderar tilhengarar av dei såkalla motkulturane: indremisjon, fråhaldssak og målsak.

Fylkeskommunens periode

Dei første par etterkrigstiåra hadde fylkeskommunen stort sett same funksjon som i mellomkrigstida: Han skulle først og fremst tene som ei form for hjelpeorgan og samarbeidsorgan for heradskommunane, delvis ved å ta seg av ein del oppgåver som var for store for dei små kommunane, men også ved å syte for ei viss omfordeling mellom dei. Verksemda vart leidd av fylkesmannen, og fylkestinget var sett saman av ordførarane i primærkommunane.

Industri knytta til skogbruk

Der det var skog, låg det også sagbruk. Ei rekke stader var det også større trelastbruk. Namsos hadde fleire, med Van Severen, som det største.

Industristader og bedrifter

I høve til landsgjennomsnitten var Trøndelag lite industrialisert dei første par etterkrigstiåra. Sett under eitt, hadde trøndelagsfylka 9,4 prosent av folket i landet i 1950, men berre 6,4 prosent av industrisysselsettinga. Særleg framstod Nord-Trøndelag som underindustrialisert, og fylket vart lenge hengande etter i høve til andre delar av landet.

Fiskeria rundt midten av 1900-talet

Trøndersk fiskerinæring hadde ikkje ord på seg for å vere spesielt framskriden rundt midten av 1900-talet. Statistikken fortel da også at det var langt færre store båtar og forholdsvis fleire små i trøndersk fiske enn lenger sør.

Trøndelag i informasjonssamfunnet

På 1970-talet meinte dei fleste at vegen til velstandsvekst gjekk gjennom vidare industrialisering. Jamvel samfunnskritiske miljøforkjemparar delte denne oppfatninga. Dei skilde likevel lag med fleirtalet i synet på om samfunnet eigentleg hadde bruk for større velstand. Men i 1974 nådde industrisysselsettinga toppen, ikkje berre i Noreg, men også i ei rekke andre land.

Garden Frøset i det andre hamskiftet

I 1952 da Arnt Frøseth på Byneset var sju år, kjøpte far hans den første traktoren. Det var ein Ferguson med bensinmotor, traktortypen som framfor nokon vart eit symbol på traktoriseringa av norsk landbruk.

Farvel til industrien?

Det var mange tradisjonsrike bedrifter som fekk problem i Trøndelag frå midt på 1970-talet og utetter. Å tale om ei total avindustrialisering blir likevel feil. Grunnmønsteret er ikkje berre nasjonalt, men internasjonalt. Snunaden kom først i Trondheim, og det var også der nedgangen var relativt sterkast.

Eksempla Leksvika og Fosen

Rundt tusenårsskiftet framstod Leksvika som eksempel på at det var mogleg med industrivekst også i trønderske småsamfunn om tilhøva låg til rette. Da var nærare 38 % av dei yrkesaktive i kommunen knytt til industrien, den høgaste andelen i nokon trøndersk kommune.

Tusen år i Olavs by

"Kong Olav for med hæren sin til Nidaros. Han let setje opp hus på bakken attmed Nidelva, og avgjorde at det skulle vere kjøpstad der. Han gav folk tufter å byggje seg hus på, og let byggje ein kongsgard oppe ved Skipakriok. Dit let han flytte om hausten alt det som trongst til opphelde om vinteren, og han hadde mykje folk der."

Du trivelege trøndelag

Kva særkjenner livet i Trøndelag i høve til andre stader? Korleis opplever trønderar seg sjølve, og korleis blir trønderar og Trøndelag opplevd av andre?

Eit særeige trøndersk kvardagsliv?

Om ein leitar etter trønderske særdrag, blir hovudinntrykket likevel at kvardagen i Trøndelag i det meste skilde seg lite frå det ein fann andre stader i den rike delen av verda.

Bone og fintrønder

Ei viktig skiljeline i landsdelen handlar om tilhøvet mellom by og land. Motsetningane var merkbare også i Trøndelag, sjølv om dei jamt over har vore langt mindre synlege enn til dømes i Bergen.

Kultur og motkultur i Trøndelag

Å skrive om kultur er å innby til mistyding, for ordet blir i ulike samanhengar nytta om alt frå særskilte livsformer til profesjonell kunstproduksjon. Snakkar ein om «ungdomskultur », brukar ein såleis eit anna kulturomgrep enn når ein snakkar om «kulturlivet». I begge tilfelle leier ordet likevel tanken i retning av ulike måtar å gripe, tenke om og tolke tilveret på – og om å finne ulike måtar å uttrykke dette på.

Sørsamisk synleggjering

I Oscar Sunds kapittel om Nordland i Norge vårt land frå 1950 kunne ein lese om «finner, lapper eller samer, som det er blitt en høflighetsskikk å kalle dem,» at dei no « … blir … nærmest betraktet som en døende rase, underlegen og barnslig …».

Det fleirkulturelle Trøndelag

Sett under eitt var Trøndelag også rundt tusenårsskiftet dominert av folk av norsk etnisitet. Likevel fekk biletet fleire sjatteringar gjennom dei siste tiåra av 1900-talet. Landsdelen har mellom anna fått eit merkbart innslag av innvandrarar. Samstundes har ein eldre kultur i landsdelen, den som vekselvis har vorte nemnt som «dei reisande» eller «tater», gått gjennom ei utvikling som vanskeleg kan karakteriserast som anna enn ambivalent.

Rosenborg - frå bydelsklubb til landsdelssymbol

Trønderidrett, jamvel trøndersk lagidrett, er langt meir enn Rosenborg ballklubb. Likevel kan det vere gode grunnar til å gå nærare inn på historia om Rosenborg. Ho fortel ikkje berre om utviklinga innan idretten, men ho kan også brukast som eit prisme for å forstå meir grunnleggande endringsdrag i kultur så vel som i økonomi – både innan regionen og meir allment.

Eier av